Dù giảng dạy Toán học, Khoa học, Ngoại ngữ, Công nghệ, Khoa học xã hội hay các môn chuyên ngành, giáo viên và giảng viên đều có thể sử dụng ChatGPT như một trợ lý hỗ trợ thiết kế đánh giá.
Nếu được cung cấp đầy đủ mục tiêu học tập, đối tượng người học và yêu cầu đánh giá, ChatGPT có thể hỗ trợ xây dựng câu hỏi, thiết kế rubric, tạo hoạt động đánh giá thường xuyên, phân hóa nhiệm vụ và thậm chí phân tích kết quả học tập.
Dưới đây là 7 prompt thực hành có thể áp dụng cho nhiều môn học và trình độ đào tạo khác nhau.
1. Thiết kế một bài đánh giá hoàn chỉnh
Prompt này phù hợp khi giáo viên cần xây dựng tương đối đầy đủ một bài kiểm tra hoặc đánh giá cho một chủ đề.
Prompt
Hãy đóng vai một chuyên gia giáo dục có kinh nghiệm về kiểm tra, đánh giá.
Hãy xây dựng một bài đánh giá hoàn chỉnh cho môn [MÔN HỌC], chủ đề [CHỦ ĐỀ], dành cho [LỚP/TRÌNH ĐỘ/ĐỐI TƯỢNG NGƯỜI HỌC].
Mục tiêu học tập cần đánh giá: [LIỆT KÊ CÁC MỤC TIÊU HỌC TẬP]
Yêu cầu:
- Bám sát mục tiêu học tập và chuẩn đầu ra/chương trình đào tạo nếu được cung cấp.
- Kết hợp hợp lý các dạng câu hỏi như: trắc nghiệm nhiều lựa chọn, đúng/sai, ghép nối, trả lời ngắn, tự luận, xử lý tình huống hoặc thực hành.
- Phân bố câu hỏi theo các mức độ nhận thức của Bloom.
- Không chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ mà cần đánh giá khả năng hiểu, vận dụng, phân tích và giải quyết vấn đề.
- Xây dựng đáp án và giải thích đáp án.
- Xây dựng thang điểm/hướng dẫn chấm.
- Ước tính thời gian hoàn thành.
- Đề xuất cách tổ chức bài đánh giá trực tiếp và trực tuyến.
Cuối cùng, hãy tự rà soát bài đánh giá theo các tiêu chí: phù hợp mục tiêu, rõ ràng, công bằng, khả thi và phù hợp với trình độ người học.
2. Tạo câu hỏi tư duy bậc cao theo thang Bloom
Một hạn chế thường gặp khi sử dụng AI tạo câu hỏi là kết quả dễ tập trung quá nhiều vào mức Nhớ – Hiểu.
Prompt sau hướng AI đến các mức nhận thức cao hơn: Phân tích – Đánh giá – Sáng tạo.
Prompt
Hãy đóng vai chuyên gia về thiết kế đánh giá giáo dục.
Tạo [SỐ LƯỢNG] câu hỏi tư duy bậc cao cho môn [MÔN HỌC], chủ đề [CHỦ ĐỀ], dành cho [LỚP/TRÌNH ĐỘ].
Sử dụng thang nhận thức Bloom, ưu tiên các mức:
- Phân tích (Analyze);
- Đánh giá (Evaluate);
- Sáng tạo (Create).
Có thể sử dụng các mức thấp hơn để tạo tiến trình nhận thức hợp lý.
Hãy kết hợp nhiều dạng câu hỏi như:
- trả lời ngắn;
- tự luận;
- nghiên cứu tình huống;
- giải quyết vấn đề;
- phân tích kịch bản thực tế.
Với mỗi câu hỏi, hãy cung cấp:
- Nội dung câu hỏi;
- Mức độ Bloom;
- Mục tiêu học tập được đánh giá;
- Đáp án hoặc hướng trả lời mong đợi;
- Tiêu chí/thang điểm;
- Giải thích ngắn về năng lực tư duy mà câu hỏi đang đánh giá.
Câu hỏi phải rõ ràng, có tính thử thách, gắn với bối cảnh thực tế và phù hợp với trình độ người học.
3. Thiết kế đánh giá thực hành gắn với thực tiễn
Thay vì chỉ yêu cầu sinh viên trả lời câu hỏi, giáo viên có thể yêu cầu người học tạo ra sản phẩm, giải quyết vấn đề hoặc thực hiện một nhiệm vụ thực tế.
Prompt
Hãy đóng vai chuyên gia giáo dục và thiết kế hoạt động học tập.
Thiết kế [SỐ LƯỢNG] nhiệm vụ đánh giá thực hành cho môn [MÔN HỌC], chủ đề [CHỦ ĐỀ], dành cho [LỚP/TRÌNH ĐỘ].
Nhiệm vụ phải gắn với tình huống thực tế và tạo cơ hội để người học thể hiện:
- kiến thức chuyên môn;
- kỹ năng thực hành;
- tư duy phản biện;
- sáng tạo;
- hợp tác;
- giải quyết vấn đề.
Có thể sử dụng các hình thức như dự án, thuyết trình, điều tra, thí nghiệm, hồ sơ học tập (portfolio), nghiên cứu tình huống hoặc tạo sản phẩm.
Với mỗi nhiệm vụ, hãy trình bày:
- Mục tiêu học tập;
- Bối cảnh/tình huống thực tế;
- Yêu cầu nhiệm vụ;
- Sản phẩm người học phải hoàn thành;
- Vật liệu/công cụ cần thiết;
- Các bước thực hiện;
- Thời gian dự kiến;
- Tiêu chí đánh giá;
- Rubric chi tiết;
- Dấu hiệu hoàn thành tốt;
- Cách phân hóa nhiệm vụ theo năng lực người học;
- Gợi ý cách phản hồi cho người học.
Đảm bảo nhiệm vụ đánh giá đúng mục tiêu học tập, thúc đẩy tư duy bậc cao và có khả năng áp dụng vào thực tiễn.
4. Thiết kế đánh giá thường xuyên trong quá trình học
Không nhất thiết phải chờ đến cuối chương hay cuối học phần mới đánh giá.
Giáo viên có thể sử dụng các hoạt động nhỏ trong quá trình giảng dạy để phát hiện sớm những nội dung người học chưa hiểu.
Prompt
Hãy đóng vai chuyên gia giáo dục về đánh giá quá trình.
Thiết kế một hệ thống đánh giá thường xuyên (formative assessment) cho môn [MÔN HỌC], chủ đề [CHỦ ĐỀ], dành cho [LỚP/TRÌNH ĐỘ].
Hãy kết hợp hợp lý các hình thức:
- bài kiểm tra nhanh;
- câu hỏi cuối buổi học (exit ticket);
- Think – Pair – Share;
- thảo luận lớp;
- bảng kiểm quan sát;
- tự đánh giá;
- đánh giá đồng đẳng;
- nhật ký phản ánh;
- câu trả lời ngắn;
- tình huống thực hành.
Với mỗi hoạt động, hãy cho biết:
- Mục tiêu học tập cần đo;
- Thời điểm sử dụng;
- Thời lượng;
- Cách tổ chức;
- Câu hỏi/nhiệm vụ cụ thể;
- Phản hồi mong đợi từ người học;
- Tiêu chí xác định người học đã đạt yêu cầu;
- Những sai lầm hoặc hiểu nhầm có thể phát hiện.
Sau đó, hãy hướng dẫn giáo viên cách sử dụng kết quả để:
- theo dõi tiến bộ;
- phát hiện lỗ hổng kiến thức;
- phản hồi kịp thời;
- điều chỉnh hoạt động dạy học;
- phân hóa hỗ trợ người học.
5. Xây dựng Rubric đánh giá
Rubric giúp người học biết rõ mình được đánh giá dựa trên tiêu chí nào và thế nào được xem là làm tốt.
Prompt
Hãy đóng vai chuyên gia về kiểm tra, đánh giá giáo dục.
Xây dựng rubric phân tích (analytic rubric) cho [BÀI TẬP/DỰ ÁN/BÀI THUYẾT TRÌNH/BÁO CÁO THÍ NGHIỆM/BÀI LUẬN/NHIỆM VỤ THỰC HÀNH] thuộc môn [MÔN HỌC], dành cho [LỚP/TRÌNH ĐỘ].
Mục tiêu học tập/chuẩn đầu ra: [NHẬP MỤC TIÊU]
Rubric cần:
- xác định rõ các tiêu chí đánh giá;
- có 4 mức độ hoàn thành;
- mô tả cụ thể biểu hiện của từng mức;
- quy định trọng số hoặc điểm cho từng tiêu chí;
- hạn chế sử dụng các mô tả mơ hồ như “tốt”, “khá”, “chưa tốt” nếu không có dấu hiệu quan sát được.
Ngoài kiến thức chuyên môn, nếu phù hợp hãy đánh giá thêm:
- tư duy phản biện;
- giao tiếp;
- hợp tác;
- sáng tạo;
- giải quyết vấn đề.
Trình bày rubric dưới dạng bảng dễ sử dụng, sau đó hướng dẫn giáo viên cách sử dụng rubric để chấm điểm và cung cấp phản hồi công bằng, minh bạch và nhất quán.
6. Phân hóa đánh giá cho các nhóm người học khác nhau
Một bài đánh giá giống nhau chưa chắc đã tạo ra cơ hội thể hiện năng lực công bằng cho tất cả người học.
AI có thể hỗ trợ giáo viên điều chỉnh cách tổ chức đánh giá mà vẫn giữ nguyên những mục tiêu cốt lõi cần đo.
Prompt
Hãy đóng vai chuyên gia giáo dục có kinh nghiệm về giáo dục hòa nhập và đánh giá người học.
Hãy phân tích và điều chỉnh bài đánh giá sau:
[DÁN BÀI ĐÁNH GIÁ TẠI ĐÂY]
Môn học: [MÔN HỌC] Chủ đề: [CHỦ ĐỀ] Đối tượng: [LỚP/TRÌNH ĐỘ]
Hãy đề xuất phương án phù hợp cho:
- người học đang gặp khó khăn;
- người học có năng lực tốt/cần nhiệm vụ nâng cao;
- người học có hạn chế về ngôn ngữ;
- người học có nhu cầu hỗ trợ giáo dục đặc biệt.
Xem xét các phương án:
- điều chỉnh cách trình bày câu hỏi;
- hỗ trợ từng bước (scaffolding);
- thay đổi hình thức thể hiện kết quả;
- kéo dài thời gian khi phù hợp;
- sử dụng công nghệ hỗ trợ;
- cung cấp tài liệu/hình ảnh hỗ trợ;
- xây dựng nhiệm vụ thay thế tương đương.
Với mỗi điều chỉnh, hãy giải thích vì sao cần điều chỉnh và điều chỉnh đó có làm thay đổi mục tiêu/năng lực cần đánh giá hay không.
Đảm bảo bài đánh giá sau khi điều chỉnh vẫn công bằng, dễ tiếp cận và giữ được tính giá trị của hoạt động đánh giá.
7. Phân tích kết quả đánh giá và đề xuất hành động
Đây là bước AI có thể mang lại giá trị lớn: không chỉ thống kê điểm mà biến dữ liệu đánh giá thành hành động dạy học tiếp theo.
Prompt
Hãy đóng vai chuyên gia phân tích dữ liệu giáo dục và đánh giá người học.
Phân tích kết quả đánh giá sau:
[DÁN KẾT QUẢ HOẶC TẢI FILE EXCEL/CSV LÊN]
Môn học: [MÔN HỌC] Lớp/đối tượng: [LỚP/TRÌNH ĐỘ] Mục tiêu học tập: [MỤC TIÊU]
Hãy phân tích:
- Kết quả chung của lớp;
- Điểm mạnh;
- Những mục tiêu học tập chưa đạt;
- Các lỗi hoặc quan niệm sai phổ biến;
- Những câu hỏi/nội dung mà nhiều người học gặp khó khăn;
- Các nhóm người học cần hỗ trợ;
- Các nhóm có thể được giao nhiệm vụ nâng cao;
- Nguyên nhân có thể dẫn đến các lỗi trên.
Tiếp theo, đề xuất:
- phản hồi chung cho lớp;
- phản hồi cá nhân hóa cho từng nhóm/người học;
- hoạt động dạy bổ sung;
- hoạt động củng cố;
- hoạt động nâng cao;
- nội dung cần điều chỉnh trong bài giảng;
- những câu hỏi hoặc tiêu chí đánh giá cần cải thiện trong lần sau.
Cuối cùng, trình bày thành báo cáo hành động, gồm:
Vấn đề phát hiện → Bằng chứng từ dữ liệu → Nguyên nhân có thể → Hành động đề xuất → Cách kiểm tra lại sự tiến bộ.
Đừng giao toàn bộ việc đánh giá cho AI
ChatGPT có thể giúp giáo viên tiết kiệm đáng kể thời gian thiết kế, nhưng AI không nên là người quyết định cuối cùng về chất lượng của một bài đánh giá.
Một quy trình sử dụng hợp lý có thể là:
Mục tiêu học tập → AI hỗ trợ thiết kế → Giáo viên thẩm định → Thử nghiệm → Điều chỉnh → Tổ chức đánh giá → Phân tích dữ liệu → Cải tiến dạy học
Trước khi sử dụng một đề kiểm tra hoặc rubric do AI tạo ra, giáo viên nên kiểm tra ít nhất 5 vấn đề:
- Đúng mục tiêu: Câu hỏi có thực sự đo mục tiêu/chuẩn đầu ra cần đánh giá không?
- Đúng kiến thức: Đáp án và nội dung chuyên môn có chính xác không?
- Đúng trình độ: Mức độ khó có phù hợp với người học không?
- Công bằng: Cách đặt câu hỏi có vô tình gây bất lợi cho một nhóm người học không?
- Đo được năng lực: Bài đánh giá đang đo khả năng tư duy của người học hay chỉ đo khả năng ghi nhớ?
Một nguyên tắc quan trọng
Đừng bắt đầu bằng câu hỏi: “ChatGPT có thể tạo cho tôi một đề kiểm tra không?”
Hãy bắt đầu bằng:
“Sau hoạt động học tập này, tôi muốn biết người học thực sự làm được điều gì?”
Khi mục tiêu học tập được xác định rõ, ChatGPT sẽ trở thành một công cụ hỗ trợ rất hiệu quả để chuyển mục tiêu → nhiệm vụ đánh giá → tiêu chí → minh chứng → phản hồi → cải tiến hoạt động dạy học.
Đó cũng là cách sử dụng AI trong giáo dục có ý nghĩa hơn: không phải để tạo thật nhiều câu hỏi, mà để giúp giáo viên thiết kế những hoạt động đánh giá tốt hơn.